Gorinchem - een verrassend veelzijdige stad

Gorinchem is verrassend veelzijdig. Zowel voor de eigen inwoners als voor de mensen die er werken, winkelen en recreëren.
Gorinchem heeft een gevarieerd aanbod van woningen, winkels, scholen, kantoorlocaties en industrieterreinen. Voorzieningen op het gebied van kunst en cultuur versterken de rol die Gorinchem heeft als regionaal verzorgingscentrum. Bezoekers uit binnen- en buitenland waarderen vooral de historische binnenstad en het fraaie cultuurlandschap.  De gemeente Gorinchem bestaat uit de stad Gorinchem en de kern Dalem. Aantal inwoners 34.365, oppervlakte 2.199 hectare.
 

Duizend jaar Gorinchem in vogelvlucht
Over het ontstaan van de stad Gorinchem is weinig met zekerheid te zeggen. Waarschijnlijk is Gorinchem omstreeks het jaar 1000 ontstaan op wat hoger gelegen land nabij een monding van de Linge in de Merwede. De eerste bewoners van de nederzetting waren vissers en boeren. De naam Gorinchem wordt voor het eerst genoemd in een document uit 1224 waarin Floris IV de tolvrijdom van de Gorcumers in het gehele graafschap Holland bevestigt. Op 11 november 1382 verleende Otto van Arkel Gorinchem stadsrechten.
In de Middeleeuwen werden de stad en haar inwoners regelmatig bedreigd. In de eerste plaats door het water, dat ook na de aanleg van dijken een gevaar bleef. Besmettelijke ziekten eisten regelmatig hun tol, terwijl het land van de Heren van Arkel een gewilde prooi voor de buurstaten Holland en Gelre was.

Aan het eind van de 13e eeuw werd de nederzetting een vesting door het opwerpen van met palissaden versterkte wallen. Halverwege de 14e eeuw werden de wallen verder versterkt met stenen muren en torens. Al deze inspanningen konden niet voorkomen dat Gorinchem in 1417 definitief door Holland werd ingelijfd. Bij die gebeurtenis sneuvelde de laatste telg uit het geslacht Arkel. In de Revetsteeg herinnert een gevelsteen aan deze gebeurtenis.
De aansluiting bij Holland legde de Gorcumse handel geen windeieren. Gorinchem groeide uit tot de achtste stad van Holland. Aan het eind van de middeleeuwen werd Gorcums meest kenmerkende bouwwerk voltooid: de Grote Toren, in de volksmond bekend als de Sint Jans-toren. De aangrenzende kerk is duidelijk van later datum dan de toren. Tot 1844 stond op de plaats van de Grote Kerk een gotische kruiskerk.

De hervorming ging niet onopgemerkt aan Gorinchem voorbij. In 1566 werd de eerste protestantse kerkdienst gehouden. Zes jaar later, kort na het begin van de tachtigjarige oorlog, werd de stad veroverd door de Watergeuzen. Zij namen 19 priesters en broeders gevangen. Die werden overgebracht naar Den Briel, waar zij werden opgehangen. De geestelijken gingen de geschiedenis in als de martelaren van Gorcum.

De stadsmuren uit de 14e eeuw waren tweehonderd jaar later zo verzwakt dat zij aan vervanging toe waren. Er kwam een nieuwe vestingwal met elf bastions, die nog bijna volledig intact is. Door de nieuwe omwalling, afgerond in 1609, werd de stad tweemaal zo groot. Van de vier stadspoorten in de vestingwal is alleen de Dalempoort nog over.

Na de bloei in de Gouden Eeuw kwam in de 18e eeuw de teruggang. Het dieptepunt werd bereikt aan het einde van de Franse overheersing. De terugtrekkende Franse troepen verschansten zich in de vesting Gorinchem. Na een drie maanden durend beleg, waarbij de stad ten gevolge van beschietingen veel schade opliep, gaven zij zich over.
Na de economische recessie profiteerde Gorcum van de opkomst van de industrie. De bouw van stoomschepen leidde tot meer scheepvaartverkeer. Er werden kanalen gegraven en er kwam een spoorweg, waardoor de stad beter bereikbaar werd. Het aantal inwoners nam toe. De binnenstad raakte zo vol dat er buiten de wallen woningen moesten worden gebouwd.
De eerste stadsuitbreiding vond begin 20e eeuw plaats in de Lingewijk en West. Na de Tweede Wereldoorlog werden in hoog tempo woningen gebouwd in het noordwestelijke deel van de gemeente. In de jaren zeventig werd die uitbreiding voltooid, waarna de stad in oostelijke richting verder groeide. In de jaren zeventig ontstond eerst de wijk Wijdschild. In 1985 begon de ontwikkeling van het stadsdeel Laag Dalem. De stad Gorinchem groeide ook door de toevoeging van de kern Dalem als gevolg van de gemeentelijke herindeling. Dit kreeg in 1986 zijn beslag. Gedurende nieuwe bouwactiviteiten blijkt de Gorcumse bodem regelmatig diverse schatten uit de oudheid te herbergen (www.archeologie.myweb.nl).